استاد کشاورزی و منابع طبیعی، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران
10.22059/jppolicy.2026.107811
چکیده
ویرایش ژن انسانی، بهویژه در سطح خط زایشی، بهتدریج از درمان بیماریهای وراثتی فراتر میرود و به ابزاری بالقوه برای ارتقای ویژگیهای نسلهای آینده تبدیل میشود. این گذار، در غیاب حکمرانی پیشنگر، میتواند نابرابری زیستی را تعمیق کرده و رقابت ژنتیکی میان گروهها یا دولتها را فعال سازد. پرسش محوری مقاله آن است که چه سازوکارهایی مسیر تکاملی ویرایش ژن انسانی را تعیین میکنند و چه عواملی مشخص میسازند این فناوری به نابرابری ساختاری منتهی شود یا در چارچوب حکمرانی مؤثر مهار گردد. برای پاسخ به این پرسش، چارچوب سهمؤلفهای نابرابری-انباشت-حکمرانی معرفی میشود که شامل: (۱) شکاف دسترسی ژنتیکی - میزان نابرابری اولیه در دسترسی به ویرایش ژن، (۲) انباشت میاننسلی - فرآیندی که طی آن مزایای ژنتیکی به نسلهای بعد منتقل و تقویت میشوند و (۳) ظرفیت حکمرانی - توان نهادی دولتها و جامعه بینالمللی در تنظیم این فناوری. تحلیل نظری نشان میدهد در شرایط شکاف دسترسی بالا و ظرفیت حکمرانی پایین، نابرابری زیستی بهصورت درونزا تشدید میشود. مقاله با پیشنهاد پنج اصل سیاستی و بررسی موردی ایران، نشان میدهد مسیر آینده ویرایش ژن بیش از آنکه به فناوری وابسته باشد، به کیفیت حکمرانی بستگی دارد.
Becker, G. S. (1975). Human capital: A theoretical and empirical analysis, with special reference to education. University of Chicago Press.
Becker, G. S., & Tomes, N. (1979). An equilibrium theory of the distribution of income and intergenerational mobility. Journal of Political Economy, 87(6), 1153-1189. https://doi.org/10.1086/260831
Biotechnology Development Staff. (2021-2023). Annual reports. Vice Presidency for Science and Technology. [In Persian]
Bowles, S., & Gintis, H. (2002). The inheritance of inequality. Journal of Economic Perspectives, 16(3), 3-30. https://doi.org/10.1257/089533002760278797
Doudna, J. A., & Charpentier, E. (2014). The new frontier of genome engineering with CRISPR-Cas9. Science, 346(6213), 1258096. https://doi.org/10.1126/science.1258096
Habermas, J. (2003). The future of human nature. Polity Press.
(1990). Human Fertilisation and Embryology Act 1990. UK Parliament.
Hood, C. (2011). The blame game: Spin, bureaucracy, and self-preservation in government. Princeton University Press.
(2019-2023). Annual Reports. International Atomic Energy Agency.
Jasanoff, S. (2019). Can science make sense of life? Polity.
Kim, Y. B., Komor, A. C., Levy, J. M., et al. (2017). Increasing the genome-targeting scope and precision of base editing with engineered Cas9-cytidine deaminase fusions. Nature Biotechnology, 35, 371-376. https://doi.org/10.1038/nbt.3803
Lu, Y., Xue, J., Deng, T., et al. (2020). Safety and feasibility of CRISPR-edited T cells in patients with refractory non-small-cell lung cancer. Nature Medicine, 26, 732-740. https://doi.org/10.1038/s41591-020-0840-5
Majone, G. (1997). From the positive to the regulatory state: Causes and consequences of changes in the mode of governance. Journal of Public Policy, 17(2), 139-167. https://doi.org/10.1017/S0143814X00003524
Ministry of Health and Medical Education. (2022). Statistics of IVF and assisted reproduction centers in Iran. Office of Population, Family and School Health. [In Persian]
Mousavi Meshkini, S. A. (2022). Jurisprudential issues of modern biotechnology. Qom University Press. [In Persian]
NASEM (National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine). (2017). Human genome editing: Science, ethics, and governance. National Academies Press.
Nuffield Council on Bioethics. (2018). Genome editing and human reproduction: Social and ethical issues.
Ostrom, E. (2010). Beyond markets and states: Polycentric governance of complex economic systems. American Economic Review, 100(3), 641-672. https://doi.org/10.1257/aer.100.3.641
Piketty, T. (2014). Capital in the twenty-first century. Harvard University Press.
Roemer, J. E. (1998). Equality of opportunity. Harvard University Press. https://doi.org/10.4159/9780674042872
Sadeghi, R. (2019). Bioethics and gene therapy from the perspective of Islamic jurisprudence. Institute of Culture and Islamic Thought. [In Persian]
Sandel, M. J. (2007). The case against perfection: Ethics in the age of genetic engineering. Harvard University Press.
Sparrow, R. (2019). Yesterday's child: How gene editing for enhancement will produce obsolescence—and why it matters. American Journal of Bioethics, 19(7), 6-15. https://doi.org/10.1080/15265161.2019.1618943
Stilgoe, J. (2020). Who's driving innovation? Technologies of the self in the age of automation. Palgrave Macmillan.
Zhou, C., Sun, Y., Yan, R., et al. (2019). Off-target RNA mutation induced by DNA base editing and its elimination by mutagenesis. Nature, 571, 275-278. https://doi.org/10.1038/s41586-019-1314-0
)