دانشیار، گروه مطالعات آینده علم و فناوری، موسسه تحقیقات سیاست علمی کشور، تهران، ایران
10.22059/jppolicy.2026.412938.2874
چکیده
مادۀ آموزشی آییننامۀ ارتقای مرتبه اعضای هیئتعلمی، بهعنوان یکی از ارکان کلیدی نظام ارزیابی آموزش عالی، نقشی تعیینکننده در جهتدهی به کیفیت فعالیتهای آموزشی ایفا میکند. با این حال، شواهد موجود حاکی از آن است که این ماده، بهویژه در حوزه علوم انسانی و اجتماعی، با چالشها و آسیبهایی مواجه است که اثربخشی آن را در تحقق اهداف آموزش محدود ساخته است. در واقع مسئله اصلی این مقاله، ناکارآمدی سازوکارهای ارزیابی فعالیتهای آموزشی در آییننامۀ ارتقا در حوزه علوم انسانی، اجتماعی و هنر است. با هدف آسیبشناسی و ارائه راهکارهای اصلاحی، از رویکردی تحلیلی–انتقادی و مطالعۀ تطبیقی بهره گرفته شده است. دادهها از طریق تحلیل اسنادی آییننامههای دانشگاههای منتخب حوزه علوم انسانی و علوم اجتماعی، مرور انتقادی پژوهشهای پیشین، و تحلیل مضمون ده نشست خبرگانی و پرسشنامههای حقیقی و حقوقی انجام شده است. یافتههای مقاله نشان میدهد که مهمترین آسیبها شامل غلبۀ شاخصهای کمّی بر مؤلفههای کیفی، اتکای بیش از حد به ارزشیابی دانشجویی، فقدان سازوکارهای ارزیابی چندبعدی، و بیتوجهی به تفاوتهای مأموریتی و رشتهای دانشگاههاست. در مقابل مطالعۀ تطبیقی دانشگاههای معتبر بینالمللی نشان میدهد که ارزیابی آموزش در این نظامها مبتنی بر ترکیب شاخصهای کیفی و کمّی، ارزیابی همتایان، مشاهده مستقیم تدریس، خودارزیابی حرفهای و بازخوردهای ساختیافته است و آموزش بهمثابۀ کنشی حرفهای و توسعهمحور تلقی میشود. بر اساس نگاه کلنگر، بازنگری آیندهنگرانه مادۀ آموزشی آییننامۀ ارتقا مستلزم گذار از رویکرد امتیازمحور به الگوی کیفی–ترکیبی، طراحی شاخصهای تمایزبخش و انعطافپذیر، متناسب با حوزه علوم انسانی و علوماجتماعی و هنر و تقویت پیوند آموزش با توسعه حرفهای اعضای هیئتعلمی است. یافتههای این مقاله میتواند مبنایی برای اصلاح سیاستهای ارتقای کیفیت آموزش در ایران فراهم آورد.
)