برنامه‌ریزی بدون نظریه؛ صدای شنیده نشده فروپاشی برنامه‌ریزی تکنوکراتیک در ایران

نوع مقاله : مقاله اصلی

نویسنده

استادیار مطالعات علم و فناوری مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری

چکیده

علی‌رغم گذشت بیش از هفتاد سال از آغاز برنامه‌ریزی رسمی در ایران، اصطلاح «برنامه‌ریزی» همچنان بصورتی مطلق، مجرد، تخصصی، پوزیتیویستی، غیرقابل خدشه و بی‌نیاز از مباحثات نظری به کار می‌رود و حال آنکه بررسی تحولات معرفتی این حوزه بویژه در آمریکا و اروپا از پایان پارادایم پوزیتیویستی-تکنوکراتیک برنامه‌ریزی و ظهور حوزه معرفتی میان‌رشته‌ای و بسیار پویایی به نام «نظریه برنامه‌ریزی» در پنجاه سال اخیر حکایت دارد. در این مقاله نشان داده می‌شود که صدای فروپاشی برنامه‌ریزی عقلانی-تکنوکراتیک و ظهور رشته نوینی به نام نظریه برنامه‌ریزی در ایران شنیده نشده است. تنها استثنا رشته برنامه‌ریزی شهری است که در یک سوءتفاهم، تحولات جدید را نه شیفت پارادایمی در «نظریه‌ برنامه‌ریزی» بلکه صرفاً «نظریات جدیدی در برنامه‌ریزی شهری» تلقی کرده‌است. در نهایت، خطوط کلی افق جایگزین و ناآشنای برنامه‌ریزی نااقلیدسی که گفتمانهای مختلف برنامه‌ریزی بدیل در سه دهه اخیر درون آن حرکت می‌کنند معرفی شده و پس از تأملی از منظر جامعه‌شناسی برنامه‌ریزی درباره دلایل این عقب‌ماندگی نظری و تاریخی، توصیه‌های سیاستی در جهت تحول نظری و حرفه‌ای در برنامه‌ریزی ایرانی ارائه می‌گردد.

کلیدواژه‌ها


  1. آلمندینگر، فیلیپ، 1384، تقی‌زاده فاطمه. به سوی گونه‌شناسی فرا اثبات گرایانه نظریه برنامه‌ریزی. فصلنامه برنامه ریزی و بودجه، شماره ۱۰ (۳)، صص۵۱-۷۷
  2. -----------،1389، نظریه برنامه ریزی، ترجمه الهام بهمن تیموری، ویراسته عارف اقوامی مقدم، تهران، نشر آذرخش
  3. آلمندینگر، فیلیپ و تئودور-جونز، مارک، 1394، دیالکتیک آینده‌ها، چشم‌اندازهای نو برای نظریه برنامه‌ریزی، ترجمه عارف اقوامی مقدم، تهران، آزادپیما
  4. اجلالی،‌پرویز ، 1388 الف، شناخت نظریه‌های برنامه‌ریزی و گونه های آن، نشریه علوم اجتماعی(دانشگاه علامه طباطبائی)، شماره 44، بهار
  5. --------- ، 1388 ب، ظهور و سقوط نظریه خردگرا در برنامه‌ریزی، مطالعات اجتماعی ایران، دوره دوم – تابستان-شماره 2، صص 138 تا 166
  6. اجلالی، پرویز، رفیعیان مجتبی، عسگری، علی، 1394، نظریه برنامه‌ریزی: دیدگاه‌های سنتی و جدید، تهران، آگه
  7. احمدی امویی، بهمن، 1387، مردان جمهوری اسلامی چگونه تکنوکرات شدند، تهران، گام نو
  8. انتشارات مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، بررسی شده در شهریور 1400 https://nashr.olgou.ir/advanced-search?keys=%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87+%D8%B1%DB%8C%D8%B2%DB%8C
  9. بادامچی، محمدحسین، 1400،‌ درباره شنیده نشدن صدای چرخش عملی دهه 1960 میلادی در روش‌شناسی ایرانی؛ تأملی از منظر جامعه‌شناسی روش تحقیق در ایران پس از انقلاب، مقاله شفاهی ارائه شده در در دومین همایش مطالعات روش تحقیق در ایران، 20 آذر 1400، مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم
  10. پرتال جامع علوم انسانی،‌ 1400، نتایج جستجو با فیلتر «فراتحلیل» در تاریخ 29 آذر 1400 به آدرس

http://ensani.ir/fa/article?ArticleSearch%5Btitle%5D=%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84&ArticleSearch%5BsortBy%5D=relevance&page=9

  1. ترکمه، آیدین، 1400، دیالکتیک و فضا (سردبیر پایگاه اینترنتی)، بررسی شده در شهریور 1400 http://dialecticalspace.com/
  2. توفیق، ابراهیم، یوسفی، سیداحمد و حیدری، آرش، 1399، مسأله علم و علم انسانی در دارالفنون عصر ناصری، تهران، مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی
  3. توفیق، فیروز، 1393، برنامه‌ریزی در ایران و چشم‌انداز آینده آن، تهران، مؤسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی
  4. جابری مقدم، مرتضی هادی، 1392، تردید در وجود تلقی جهان شمول از عقلانیت در رویه های شهرسازی، نشریه مطالعات معماری ایران، شماره ۲(۴)، ۲۳.
  5. جهانزاد، نریمان، 1398، یادداشت مترجم در ابتدای کتاب برنامه‌ریزی فرونسیس قدرت، نوشته بنت فلوبیر، ترجمه نریمان جهانزاد، تهران، کتابکده کسری
  6. دوفصلنامه اقتصاد توسعه و برنامه‌ریزی (وابسته به دانشگاه آزاد اسلامی)، بررسی شده در شهریور 1400 http://jdep.iaukhsh.ac.ir/
  7. ذاکرصالحی، غلامرضا، قانعی راد، سید محمدامین، 1394، مرور نظام‌مند و فراتحلیل پژوهشهای ایرانی در قلمرو مطالعات اجتماعی علم و فناوری، مجله مطالعات اجتماعی ایران، شماره 9(2)، صص 29-63.
  8. رنانی، محسن، 1396، چرخه‌های افول اخلاق و اقتصاد، سرمایه اجتماعی و توسعه در ایران، تهران، طرح نقد
  9. ----------، 1385، چهار نسل اقتصاددانان ایران،‌نگاهی بر نسلهای اقتصادی ایران (قسمت دوم)،‌ روزنامه دنیای اقتصاد،‌ شماره 1004،‌ به تاریخ 22/4/85
  10. سریع‌القلم، محمود، 1395، عقلانیت و توسعه‌یافتگی، تهران، انتشارات فرزان روز
  11. سیف‌زاده، حسین، 1390، پانزده مدل رقیب و بدیل نوسازی، توسعه و دگرگونی سیاسی،‌ در نظم حقوق بشری فردی-بومی-جهانی‌شده، تهران،‌ نشر قومس
  12. صابر، هدی، 1398، پنجاه سال برنامه ریزی (مجموعه مقالات)، تهران، کتاب پارسه
  13. صرافی، مظفر، توکلی‌نیا، جمیله، چمنی مقدم، مهدی، 1393، جایگاه برنامه‌ریز در فرآیند برنامه‌ریزی شهری ایران، فصلنامه مطالعات شهری‌، شماره 3(12)، صص 19-32.
  14. ضیائی، آرام، 1395، پساتوسعه، نظریه، عمل، مسائل و چشم‌اندازها، ترجمه موسی عنبری، ابوذر قاسمی‌نژاد، میلاد رستمی، تهران، نشر علم
  15. عبدی دانشپور، زهره، 1387، درآمدی بر نظریه‌های برنامه‌ریزی با تاکید ویژه بر برنامه‌ریزی شهری، تهران، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی
  16. فصلنامه مطالعات برنامه‌ریزی آموزشی (وابسته به دانشگاه مازندران)، بررسی شده در شهریور 1400 http://eps.journals.umz.ac.ir/
  17. فصلنامه برنامه‌ریزی و بودجه (وابسته به مؤسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه ریزی)، بررسی شده در شهریور 1400
  18. https://jpbud.ir/index.php?&slct_pg_id=38&sid=1&slc_lang=fa
  19. فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای (وابسته به دانشگاه آزاد اسلامی)، بررسی شده در شهریور 1400 http://jzpm.miau.ac.ir/
  20. فصلنامه برنامه‌ریزی و رفاه اجتماعی (وابسته به دانشگاه علامه طباطبایی)، بررسی شده در شهریور 1400 https://qjsd.atu.ac.ir/
  21. فصلنامه پژوهشهای برنامه و توسعه (وابسته به سازمان برنامه و بودجه)، بررسی شده در شهریور 1400 http://www.journaldfrc.ir/
  22. فصلنامه سیاستگذاری عمومی (وابسته به دانشگاه تهران)، بررسی شده در شهریور 1400 https://jppolicy.ut.ac.ir/
  23. فصلنامه علمی راهبرد (وابسته به پژوهشکده تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام)، بررسی شده در شهریور 1400 http://rahbord.csr.ir/
  24. فصلنامه مجلس و راهبرد (وابسته به مرکز پژوهشهای مجلس)، بررسی شده در شهریور 1400 https://nashr.majles.ir/
  25. فصلنامه مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی وابسته به مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری، بررسی شده در شهریور 1400 http://sspp.iranjournals.ir/
  26. فصلنامه مطالعات مدیریت راهبردی (وابسته به انجمن مدیریت راهبردی ایران)، بررسی شده در شهریور 1400 http://www.smsjournal.ir/
  27. فرهادی، مرتضی، 1398، مکتب نوسازی و دشواریهای بومی‌سازی در ایران، تهران، مؤسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی
  28. فریدمن، جان، 1387، برنامه‌ریزی در حوزه عمومی، از شناخت تا عمل، ترجمه عارف اقوامی مقدم، تهران، مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری
  29. ---------، 1394، شورشی‌ها: مقالاتی در باب نظریه برنامه‌ریزی، ترجمه مجتبی رفیعیان و مونس نظری، تهران، آرمانشهر
  30. فلوبیر، بنت، 1398، برنامه‌ریزی فرونسیس قدرت، ترجمه نریمان جهانزاد، تهران، کتابکده کسری
  31. مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، 1393، چکیده مقالات مقالات سومین کنفرانس الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت با موضوع «واکاوی مفاهیم و نظریه های رایج توسعه و تجارب ایران و جهان؛ به سوی نظریه اسلامی-ایرانی پیشرفت»، برگزارشده در 31 اردیبهشت و 1 خرداد 1393 در کتابخانه ملّی جمهوری اسلامی ایران، تهران، انتشارات مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت
  32. ----------------------- ،1400-الف، خلاصه تک‌نگاشت‌ها، مطالعات پشتیبان الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، به اهتمام جمعی از مؤلفان، انتشارات مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت
  33. -------------------------- ،1400-ب، آسیب‌شناسی اسناد برنامه‌ای کشور، به اهتمام حسن ایلانلو، انتشارات مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت
  34. مصلی‌نژاد، عباس، 1395، دولت و توسعه اقتصادی در ایران، تهران، نشر نی
  35. مؤمنی، فرشاد، 1394، اقتصاد سیاسی توسعه در ایران امروز، تهران، نقش و نگار
  36. نیلی، مسعود و کریمی، محسن، 1396، برنامه‌ریزی در ایران ۱۳۵۶ ـ۱۳۱۶، تحلیلی تاریخی با تمرکز بر تحولات نقش و جایگاه سازمان برنامه و بودجه، تهران، نشر نی
  37. یمنی دوزی سرخابی، محمد، مهدی، مهدی، نجفی، رامین و رحیمی، سمیه، 1396، تغییرات مفهومی در حوزه برنامه‌ریزی در آرای راسل ایکاف. مطالعات برنامه‌ریزی آموزشی، شماره 6(11)، صص 79-103. doi: 10.22080/eps.2017.1722
  38. Alexander, E. R. (2000). Rationality Revisited: Planning Paradigms in a Post-Postmodernist Perspective. Journal of Planning Education and Research, 19(3), 242–256. https://doi.org/10.1177/0739456X0001900303
  39. Faludi, A. (1973). Planning Theory. United Kingdom: Pergamon Press.
  40. Feenberg, A. (2012). Questioning Technology. (n.p.): Taylor & Francis.
  41. Friedmann, J (1993) Toward a Non-Euclidian Mode of Planning, Journal of the American Planning Association, 59:4, 482-485, DOI: 10.1080/01944369308975902
  42. Flyvbjerg, B(1986) The project of planning: An interview with John Friedmann, Scandinavian Housing and Planning Research, 3:2, 103-117, DOI: 1080/02815738608730093
  43. Yiftachel O (1989). Towards a New Typology of Urban Planning Theories. Environment and Planning B: Planning and Design;16(1):23-39. doi:10.1068/b160023
  44. Yiftachel O (2006). Essay: Re-engaging Planning Theory? Towards ‘South-Eastern’ Perspectives. Planning Theory;5(3):211-222. doi:10.1177/1473095206068627