حفظ فرهنگ یا توسعه اقتصادی؟ خوانشی از رویکردهای سیاستگذاری گردشگری در اسناد بالادستی جمهوری اسلامی ایران (1403-1390)

نوع مقاله : مقاله مروری

نویسنده

استادیار جغرافیای انسانی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22059/jppolicy.2026.106384

چکیده

این پژوهش با هدف بررسی نوع مواجهه سیاست‌گذاری کلان جمهوری اسلامی ایران با گردشگری در اسناد بالادستی طی سال‌های ۱368 تا ۱۴۰۳ انجام شده است. تمرکز اصلی بر شناسایی ترجیح گفتمانی میان دو رویکرد غالب ــ رویکرد فرهنگی-حفاظتی و رویکرد اقتصادی-توسعه‌محور ــ بوده است. بدین منظور، با بهره‌گیری از روش تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار، ۱8 سند کلیدی شامل سیاست‌های کلی، برنامه‌های توسعه و اسناد بخشی مورد تحلیل قرار گرفت. تحلیل محتوای اسناد  با استفاده از نرم افزار  Maxqdaمنجر به استخراج ۱۱۵ کد شد که در سه رویکرد اصلی طبقه‌بندی شدند: فرهنگی (۴۶ درصد)، اقتصادی (۴۱ درصد) و تلفیقی (۱۳ درصد). یافته‌ها نشان می‌دهد که گفتمان فرهنگی ـ با تأکید بر حفظ هویت، میراث، توسعه گردشگری مذهبی  زیارتی، حمایت از صنایع دستی و هنری های سنتی و ترویج و آموزش فرهنگ عمومی ـ غالب بر رویکرد اقتصادی بوده و رویکرد اقتصادی عمدتاً در قالب مفاهیمی چون تقویت زیرساخت ها و تجهیزات گردشگری، سیاست های حمایتی و مشوق های مالی و توسعه تخصصی و منطقه ای، مطرح شده است. نکته قابل‌توجه، سهم اندک گفتمان تلفیقی و نیز افت محسوس توجه به گردشگری در اسناد مصوب دهه ۱۴۰۰ در مقایسه با دهه ۱۳۸۰ است. در مقایسه با ادبیات پیشین، نتایج این پژوهش مؤید برداشت‌هایی است که از غلبه نگاه فرهنگی، فقدان انسجام در تدوین خط‌مشی‌ها و نادیده‌انگاری پیوندهای اقتصادی-فرهنگی در سیاست‌گذاری‌های گردشگری ایران سخن گفته‌اند. پژوهش حاضر با برجسته‌سازی شکاف گفتمانی میان اسناد، بر ضرورت طراحی چارچوبی منسجم، چندبُعدی و میان‌بخشی در سیاست‌گذاری گردشگری تأکید می‌ورزد؛ چارچوبی که بتواند تلفیقی از ارزش‌های فرهنگی با الزامات اقتصادی توسعه پایدار را به‌صورتی هم‌افزا دنبال کند.

کلیدواژه‌ها

مراجع

  1. افتخارزاده، سیدحامد، رشیدپور، علی، و هادی پیکانی، مهربان. (1401). بررسی الگوی اجرای سیاست های گردشگری حلال در ایران. پژوهشنامه حلال، 5(2)، 29-43.
  2. امینی کمیجانی، حمید رضا، فراهانی، ابوالفضل، گودرزی، محمود و قربانی، لیلا . (1401). سیاستگذاری صنعت گردشگری در اسناد توسعه‌ای جمهوری اسلامی ایران با تاکید بر گردشگری ورزشی. فصلنامه علمی پژوهش‌ های کاربردی در مدیریت ورزشی، 11(2 )، 1-10. doi: 10.30473/arsm.2022.8534
  3. پوراحمد، احمد، عیاشی، اطهره، ثابت اقلیدی، محمد، عیاشی، راضیه، شاهی، عارف. (1400). یادگیری سیاستی در سیاست گذاری عمومی گردشگری با رویکرد فرآیندی. فصلنامه برنامه ریزی و توسعه گردشگری، 10 (38)، 197-165.
  4. جاودان، مجتبی، فیروزی، معصومه، ادیبی سده، زهرا، و پاوه ای، سعیده. (1393). ارزیابی سیاست ها و برنامه های توسعه گردشگری ایران در چارچوب رهیافت توسعه پایدار گردشگری. همایش بین المللی علمی راهبردی توسعه گردشگری جمهوری اسلامی ایران چالش ها و چشم اندازها..
  5. جلیلیان، لعیا، حیدری، محمدتقی و احد نژاد روشتی، محسن. (1402). نقش دولت در توسعه گردشگری با تاکید بر سیاست های اقتصادی. اقتصاد شهری، 7 (1)، 38-19. Doi: 10.22108/ue.2023.137102.1252
  6. جلیلیان، لعیا، رهنمایی، محمدتقی، احد نژاد روشتی، محسن. (1402). نقش دولت در توسعه گردشگری با تأکید بر سیاستهای اقتصادی. اقتصاد شهری، 7 (1)، 38-19. Doi: 10.22108/ue.2023.137102.1252
  7. حیدری چیانه، رحیم، رضا طبع ازگمی، سیده خدیجه، سلطانی، ناصر و معتمدی مهر، اکبر. (1392). تحلیلی برسیاستگذاری گردشگری در ایران. مجله ی برنامه ریزی و توسعه گردشگری، 2 (5)، 32-11.
  8. زمانی، ابوالفضل و زمانی، محسن. (1395). نقش گردشگری به عنوان یکی از راهکارهای گذار از اقتصاد متکی به نفت به اقتصاد پایدار (با تاکید بر منطقه ژیوپلیتیکی خلیج فارس)،دهمین کنگره پیشگامان پیشرفت،تهران.
  9. سعیدی، علی اصغر، بهشتی، سید محمد و رضوانی، رضا. (1391). موانع اساسی سیساتگذاری گردشگری از نظر نخبگان. مجله برنامه ریزی و توسعه گردشگری. 1 (2)، 56-33.
  10. شجاعی، منوچهر و نوری، نورالدین. (1384). بررسی سیاست های دولت در صنعت گردشگری و ارایه الگوی توسعه پایدار نعت گردشگری کشور. دانش مدیریت، 20 (78)، 90-63.
  11. ضرغام بروجنی، حمید و بذرافشان، مرتضی. (1395). چارچوب تدوین سیاست های گردشگری جمهوری اسلامی ایران. مطالعات اجتماعی گردشگری. 4 (8). 51-71.
  12. طالبی دارابی، کلثوم. (1393). پیشرفت اقتصادی: صنعت گردشگری متفاوت از اقتصاد وابسته به نفت. کنگره پیشگامان پیشرفت.
  13. طاهری، هما، گندمکار، امیر ، مهکویی، حجت و خادم الحسینی، احمد . (1400). تحلیل تأثیر سیاست بر گردشگری در منطقه آزاد اروند. فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای)،11(43)، 41-56.
  14. طایفه شهاب، شهرام. (1400). گردشگری به عنوان صنعت جایگزین،پنجمین کنگره بین المللی توسعه کشاورزی، منابع طبیعی، محیط زیست و گردشگری ایران،تبریز.
  15. طلایی شکری، شهاب و شفیعا، سعید. (1402). بررسی تحلیلی سند راهبردی توسعه گردشگری: تطبیق با اسناد بالادستی و دیدگاه های خبرگان. گردشگری و توسعه، 3(36)، 77-98. doi: 10.22034/jtd.2022.302645.2437
  16. فتحی‏ پور، ارسلان، قدمی، محسن، هندیانی، عبداله و رضایی، علی اکبر . (1397). جایگزینی صنعت گردشگری با درآمد نفت؛ ضرورت تحقق امنیت پایدار. فصلنامه مطالعات راهبردی, 21(81), 33-56.
  17. کارور، حسین، امینی، محمدتقی، احدی مطلق، احسان و مشایخ، محمدرضا . (1401). طراحی و تبیین الگوی سیاستگذاری در صنعت گردشگری با محوریت توریسم کوهستان. فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای)، 12(49)، 901-914. doi: 10.22034/jgeoq.2023.366055.3896
  18. کروبی، مهدی، یاوری گوهری، فاطمه، زارع، رحیم و عباسی، دیاکو . (1399). موانع اجرای سیاست گردشگری در ج.ا.ایران: ارائه چارچوبی مفهومی. مجله برنامه ریزی و توسعه گردشگری. 66-43.
  19. گل افشان یوسفی، الناز و امینی سابق، زین العابدین و ساده، احسان و مجیدی، مریم . (1402). سیاست های مدیریتی و اجرایی گردشگری فرهنگی هنری، شاخص مقایسه ای شرکتهای گردشگری تهران، مطالعات هنر اسلامی، 52 (20)، 686-666.
  20. نیک بین، مهنا. (1403). شناسایی موانع تحقق سیسات های توسعه پایدار گردشگری در ایران. گردشگری و اوقات فراغت، 9 (17). 1-19. Doi: 10.22133/TLJ.2024.427422.1132
  21. واعظی، رضا ، چکین، میثم و اصلی پور، حسین . (1397). چالش‌های سیاستگذاری در حوزه گردشگری سلامت ایران مبتنی بر رویکرد تحلیل مضمون. فصلنامه مطالعات مدیریت گردشگری، 13(41)، 1-40. doi: 10.22054/tms.2018.19752.1548
  22. ویسی، هادی. (1396). بررسی انتقادی سیاستگذاری گردشگری در آینه اسناد و قوانین فرادستی ایر ن. فصلنامه سیاست های راهبردی و کلان، 5 (19)، 18-1.
  23. ویسی، هادی. (1396). بررسی سیاست گذاری صنعت گردشگری در قوانین بالادستی جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه راهبردی سیاستگذاری عمومی، 7 (25)، 112-93.
  24. Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative research in psychology, 3(2), 77-101.‏
  25. Khan, A., Bibi, S., Ardito, L., Lyu, J., Hayat, H., & Arif, A. M. (2020). Revisiting the dynamics of tourism, economic growth, and environmental pollutants in the emerging economies—sustainable tourism policy implications. Sustainability, 12(6), 2533.‏
  26. Martínez Yáñez, C. (2022, May). The ICOMOS draft international charter for cultural heritage tourism (2021): reinforcing cultural heritage protection and community resilience through responsible and sustainable tourism management. New approaches to global policies, challenges and issues concerning cultural heritage preservation and enjoyment within tourism. In International symposium: New metropolitan perspectives (pp. 2361-2370). Cham: Springer International Publishing.‏
  27. Oloidi, A. J., Okpoko, U. P., Kayode, C. E., Oguamanam, C. C., & Oji, C. C. (2025). Legislating Heritage: A Comparative Study on Cultural Preservation Across Nations. Nsukka Journal of the Humanities, 33(1).‏
  28. OmotomilolaAdetola, B., Olagoke, O. A., & Ayeni, D. A .(2024). Tourism Policies and Performance of Nigerian Heritage Sites.‏
  29. Padrana, M. (2013). Local economi development policies and tourism. An approach to sustainability and culture. Regional Science Inquiry Journal, 5(1), 91-99.‏
  30. Pai, C. H., Zhang, Y., Wang, Y. L., Li, K., & Shang, Y. (2025). Current challenges and opportunities in cultural heritage preservation through sustainable tourism practices. Current Issues in Tourism, 1-19.‏
  31. Perry, M. (2023). Role of Cultural Heritage Preservation in Destination Branding and Tourist Experience Enhancement. Hospitality and Tourism Journal, 1(1), 36-47.‏
  32. Šimundić, B., Škokić, V., & Čaušević, S. (2022). Cultural Heritage Tourism in EU Policy Discourse: A Case Study of Croatia. In Tourism Planning and Development in Eastern Europe (pp. 100-116). GB: CABI.‏
  33. (2024). Tourism Highlights 2024.
  34. Vujko, A., & Gajić, T. (2014). The government policy impact on economic development of tourism. Економика пољопривреде, 61(3), 789-804.‏
  35. Eftekharzadeh, Hamed, RASHIDPOOR, ALI, & Hadi Paykani, Mehraban. (2022). Examining and explaining the implementation of halal tourism policies in Iran. HALAL JOURNAL, 5(2), 29-43. [In Persian]
  36. Amini Komijani, H. R. , Farahani, A. , Goodarzi, M. and ghorbani, L. (2022). Policy of the tourism industry in the development documents of the Islamic Republic of Iran with emphasis on sports tourism. Applied Research of Sport Management, 11(2), 1-10. doi: 10.30473/arsm.2022.8534 [In Persian]
  37. Pourahmad, A. , ayashi, A. , sabet eghlidi, M. , ayashi, R. , & shahi, A. (2021). Learning policy in public policy of tourism by process approach. Journal of Tourism Planning and Development, 10(38), 165-197. doi: 10.22080/jtpd.2021.21037.3494 [In Persian]
  38. Javdan, M., Firoozi, M., Adibi Sedeh, Z., & Paveh’i, S. (2014). Evaluation of policies and development programs of Iran’s tourism within the framework of sustainable tourism development approach. International Scientific Strategic Conference on Tourism Development of the Islamic Republic of Iran: Challenges and Prospects. [In Persian]
  39. Jalilian, L., Heydari, M. T., & Ahadnejad Roshti, M. (2023). The role of government in tourism development with emphasis on economic policies. Urban Economics, 7(1), 19-38. https://doi.org/10.22108/ue.2023.137102.1252 [In Persian]
  40. Jalilian, L., Rahnamayi, M. T., & Ahadnejad Roshti, M. (2023). The role of government in tourism development with emphasis on economic policies. Urban Economics, 7(1), 19-38. https://doi.org/10.22108/ue.2023.137102.1252 [In Persian]
  41. Heydari Chiyaneh, R., Tabb Azgami, S. K., Soltani, N., & Mo’tamedi Mehr, A. (2013). An analysis of tourism policymaking in Iran. Journal of Tourism Planning and Development, 2(5), 11-32. [In Persian]
  42. Zamani, A., & Zamani, M. (2016). The role of tourism as a strategy to transition from oil-dependent economy to sustainable economy (with emphasis on the geopolitical region of the Persian Gulf). 10th Congress of Pioneers of Progress, Tehran. [In Persian]
  43. Saeedi, A. A., Beheshti, S. M., & Rezvani, R. (2012). Fundamental barriers of tourism policymaking from the perspective of elites. Journal of Tourism Planning and Development, 1(2), 33-56. [In Persian]
  44. Shojaei, M., & Nouri, N. (2005). Reviewing government policies in the tourism industry and proposing a sustainable development model for the country’s tourism industry. Management Science, 20(78), 63-90. [In Persian]
  45. Zargham Boroujeni, H., & Bazrafshan, M. (2016). Framework for formulating tourism policies in the Islamic Republic of Iran. Social Studies of Tourism, 4(8), 51-71. [In Persian]
  46. Talebi Darabi, K. (2014). Economic development: Tourism industry different from oil-dependent economy. Congress of Pioneers of Progress. [In Persian]
  47. Taheri, H., Gandomkar, A., Mahkouei, H., & Khademolhosseini, A. (2021). Analysis of policy impact on tourism in Arvand free zone. Geography Quarterly (Regional Planning), 11(43), 41-56. [In Persian]
  48. Taifeh Shahab, S. (2021). Tourism as a substitute industry. Fifth International Congress on Development of Agriculture, Natural Resources, Environment, and Tourism of Iran, Tabriz. [In Persian]
  49. Talayi Shokri, S., & Shafiee, S. (2023). Analytical review of the strategic document for tourism development: Compliance with upstream documents and experts’ viewpoints. Tourism and Development, 3(36), 77-98. https://doi.org/10.22034/jtd.2022.302645.2437 [In Persian]
  50. Fathi Pour, A., Ghadami, M., Hendiani, A., & Rezaei, A. A. (2018). Replacing tourism industry with oil revenue; necessity for achieving sustainable security. Strategic Studies Quarterly, 21(81), 33-56. [In Persian]
  51. Karvar, H., Amini, M. T., Ahadi Motlagh, E., & Moshayekh, M. R. (2023). Designing and explaining a policymaking model in the tourism industry with a focus on mountain tourism. Geography Quarterly (Regional Planning), 12(49), 901-914. https://doi.org/10.22034/jgeoq.2023.366055.3896 [In Persian]
  52. Karoubi, M., Yavari Gohari, F., Zare’, R., & Abbasi, D. (2020). Barriers to implementing tourism policies in the Islamic Republic of Iran: Providing a conceptual framework. Journal of Tourism Planning and Development, 43-66. [In Persian]
  53. Golafshan Yousefi, E., Amini Sabegh, Z. A., Sadeh, E., & Majidi, M. (2023). Management and executive policies of cultural-artistic tourism: Comparative index of tourism companies in Tehran. Islamic Art Studies, 52(20), 666-686. [In Persian]
  54. Nikbin, M. (2024). Identifying barriers to achieving sustainable tourism development policies in Iran. Tourism and Leisure Journal, 9(17), 1-19. https://doi.org/10.22133/TLJ.2024.427422.1132 [In Persian]
  55. Vaezi, R., Chekin, M., & Aslipour, H. (2018). Challenges of policymaking in Iran’s health tourism based on thematic analysis approach. Quarterly Journal of Tourism Management Studies, 13(41), 1-40. https://doi.org/10.22054/tms.2018.19752.1548 [In Persian]
  56. Veysi, H. (2017). Critical review of tourism policymaking in the mirror of upstream documents and laws of Iran. Strategic and Macro Policies Quarterly, 5(19), 1-18. [In Persian]
  57. Veysi, H. (2017). Review of tourism industry policymaking in the upstream laws of the Islamic Republic of Iran. Strategic Public Policy Quarterly, 7(25), 93-112. [In Persian]
سیاستگذاری عمومی
دوره 12، شماره 1
فروردین 1405
صفحه 288-302

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار