توسعه چارچوب اخلاقی سیاستگذاری علم و فناوری و کاربست آن در تحلیل نقشه جامع علمی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار سیاستگذاری علم و فناوری، پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک)، تهران، ایران

2 دانشیار مدیریت فناوری اطلاعات، پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک)، تهران، ایران

10.22059/jppolicy.2026.106377

چکیده

سیاستگذاری اخلاقی در حوزه علم و فناوری مستلزم درک جامع از پیامدهای علمی و فناورانه و شناخت نظام‌مند مسائل اخلاقی مرتبط با آن‌هاست. با وجود اشاره به ابعاد اخلاقی در مطالعات پیشین، تلفیق آن‌ها در قالب یک چارچوب سیاستگذاری یکپارچه کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با هدف رفع این خلأ، چارچوبی تحلیلی-هنجاری برای سیاستگذاری اخلاقی علم و فناوری توسعه داده است. در گام نخست، ۲۹ مؤلفه اخلاقی از طریق مطالعه کتابخانه‌ای و تحلیل متون علمی مرتبط استخراج شد. مؤلفه‌ها به روش تحلیل مضمون در قالب پنج گام اصلی سیاستگذاری (شناسایی مسئله، گردآوری اطلاعات، تدوین، اجرا و ارزیابی) تلفیق شدند. برای نمایش نحوه کاربست عملی چارچوب و آگاهی سیاستگذاران از کاربرد آن، از پیمایش با پرسشنامه میان ۴۱ نفر از خبرگان و دست‌اندرکاران تدوین «نقشه جامع علمی ایران» استفاده شد. یافته‌ها نشان داد مؤلفه‌هایی چون تحلیل مسئله، پژوهش‌های نظام‌مند و توجه به ارزش‌های فرهنگی تحقق یافته و مؤلفه‌هایی نظیر ارزیابی مشارکتی فناوری، سازوکارهای مشاوره اخلاقی و پاسخگویی نهادی کمتر رعایت شده‌اند. این نتایج ضمن تأیید کارآمدی چارچوب، می‌تواند به ارتقای شفافیت، پاسخگویی و اخلاق‌مداری در سیاستگذاری علم و فناوری یاری رساند.

کلیدواژه‌ها

مراجع

  1. موسوی، آرش؛ الستی، کیوان. (1398). چارچوبی برای تحلیل نظام‌مند اخلاق سیاستگذاری علم و فناوری. سیاست علم و فناوری 11(2): 29-41.
  2. Arcos, R. (2016). Public relations strategic intelligence: Intelligence analysis, communication, and influence. Public relations review, 42(2), 264-270.
  3. Arnold, E. (2004). Evaluating research and innovation policy: a systems world needs systems evaluation. Research evaluation, 13(1), 3-17.
  4. Aven, T., & Renn, O. (2018). Improving government policy on risk: Eight key principles. Reliability engineering & system safety, 176, 230-241.
  5. Bailey, K.D. (1994). Methods of Social Research. New York: The Free Press.
  6. Bonde, S., Firenze, P., Green, J., Grinberg, M., Korijn, J., Levoy, E., ... & Weisberg, L. (2013). Making choices: A framework for making ethical decisions. Retrieved from Web Accessibility Initiative website: http://www. brown. Edu
  7. Brey, P. A. (2012). Anticipatory ethics for emerging technologies. NanoEthics, 6(1), 1-13.
  8. Brom, F. W., Chaturvedi, S., Ladikas, M., & Zhang, W. (2015). Institutionalizing ethical debates in science, technology and innovation policy: a comparison of Europe, India, and China. In S&T Governance and Ethics (pp. 9-23). Springer, Cham.
  9. Brown, M. B. (2006). Ethics, politics, and the public: Shaping the research agenda. Shaping science & technology policy: The next generation of research, 10-32.
  10. Burgess, M. M. (2014). From ‘trust us’ to participatory governance: deliberative public and science policy. Public understanding of science, 23(1), 48-52.
  11. Bovenkerk, B.)2012(. The biotechnology debate: Democracy in the face of intractable disagreement (Vol. 29). Springer Science & Business Media.
  12. Carothers T. and Brechenmacher S. (2014). Accountability, transparency, participation, and inclusion of a New Development Consensus? Carnegie Endowment for International Peace.
  13. Chaturvedi, S., Zhao, Y., Ladikas, M., & Stemerding, D. (2015). Conclusions: incorporating ethics into S&T policy. S&T Governance and Ethics, 165.
  14. Chesbrough, H. W. (2003). Open innovation: The new imperative for creating and profiting from technology. Harvard Business Press.
  15. Charmaz, K. (2008). Grounded theory as an emergent method. Handbook of emergent methods, 155, 172.
  16. (2015). Ethical Perspective on science, technology, and society: A contribution to the post-2015 Agenda.
  17. Davies, P. (2004). Is evidence-based government possible? London: Prime Ministers Strategy Unit.
  18. Duncan, G. T., Elliot, M., & Salazar-González, J. J. (2011). Why statistical confidentiality? In Statistical confidentiality (pp. 1-26). Springer, New York, NY.
  19. Evans, J. H. (2002). Playing god?: human genetic engineering and the rationalization of public bioethical debate. University of Chicago Press.
  20. Fishkin, J. (1979). Moral Principles and Public Policy. Daedalus, 55-67.
  21. Fukuyama, F. (2003). Our posthuman future: Consequences of the biotechnology revolution. Farrar, Straus and Giroux.
  22. Hafner-Zimmermann, S. )2007(. Strategic Policy Intelligence for Regional Decision--making. Foresight Brief, (122).
  23. Hennen, L. )1999(. Participatory technology assessment: a response to technical modernity? Science and Public Policy, 26(5), 303-312.
  24. Hetman, F. )1973(. Society and the assessment of technology: premises, concepts, methodology, experiments, areas of application. In Seminar on technology assessment (26-28 Jan. 1972:
  25. Jobin, A., Ienca, M., & Vayena, E. (2019). The global landscape of AI ethics guidelines. Nature Machine Intelligence, 1(9), 389-399.
  26. Kim, S. Y., Wall, I. F., Stanczyk, A., & De Vries, R. (2009). Assessing the public's views in research ethics controversies: deliberative democracy and bioethics as natural allies. Journal of Empirical Research on Human Research Ethics, 4(4), 3-16.
  27. Kuosa, T. (2014). Towards strategic intelligence: foresight, intelligence, and policy-making (No. 1). Helsinki: Dynamic Futures press.
  28. Ladikas, M., Chaturvedi, S., Zhao, Y., & Stemerding, D. (2015). S&T Governance and Ethics: A Global Perspective from Europe, India, and China. Springer Nature.
  29. Lewis, P. V. (1989). Ethical principles for decision makers: A longitudinal survey. Journal of Business Ethics, 8(4), 271-278
  30. Leir, S., & Parkhurst, J. (2016). Bias in the use of evidence for policy: ‘technical bias’ and ‘issue bias’https://researchonline.lshtm.ac.uk/id/eprint/3202911/1/GRIP-Health-Brief-2.pdf
  31. Martin, B. R., & Johnston, R. (1999). Technology foresight for wiring up the national innovation system: experiences in Britain, Australia, and New Zealand. Technological forecasting and social change, 60(1), 37-54.
  32. Martuzzi, M. (2007). The precautionary principle: in action for public health. Occupational and environmental medicine, 64(9), 569-570.
  33. Meslin, E. M., & Shapiro, H. T. (2002). Some initial reflections on NBAC. Kennedy Institute of Ethics Journal, 12(1), 95-102.
  34. Mogalakwe, M. (2006). The use of documentary research methods in social research. African Sociological Review/Revue Africaine De Sociologie, 10(1), 221-230.
  35. Muir Gray, J. A. (1997). Evidence-based healthcare: how to make health policy and management decisions. London: Churchill Livingstone 53.
  36. Namdarian, Leila, Sirous Alidousti, and Behrooz Rasuli.‎ (2021).‎Developing a comprehensive framework for analyzing national scientific and technical information policy: application of HeLICAM in Iran.‎Online Information Review 45 (7), 1381-1403.
  37. Noblit, G. W., Hare, R. D., & Hare, R. D. (1988). Meta-ethnography: Synthesizing qualitative studies (Vol. 11). Sage.
  38. Owen, R., Stilgoe, J., Macnaghten, P., Gorman, M., Fisher, E., & Guston, D. (2013). A framework for responsible innovation. Responsible innovation: managing the responsible emergence of science and innovation in society, 31, 27-50.
  39. Parrott, R. L. (2017). Health and risk policymaking, the precautionary principle, and policy advocacy. In Oxford Research Encyclopedia of Communication
  40. Peffers, K., Tuunanen, T., Rothenberger, M. A., & Chatterjee, S. (2007). A design science research methodology for information systems research. Journal of management information systems, 24(3), 45-77.
  41. Plante, T. G. (2007). Integrating spirituality and psychotherapy: Ethical issues and principles to consider. Journal of clinical psychology, 63(9), 891-902.
  42. Sanderson, I. (2009). Intelligent policy making for a complex world: pragmatism, evidence, and learning. Political Studies, 57(4), 699-719.
  43. Schomberg, R. V. (2014). The quest for the ‘right ‘impacts of S&T: A framework for responsible research and innovation. In Responsible Innovation 1 (pp. 33-50). Springer, Dordrecht.
  44. Shapiro, S. P. (2002). Tangled loyalties: conflict of interest in legal practice. University of Michigan Press.
  45. Sládeček, M. (2018). Political morality and neutrality. Filozofija i društvo, 29(3), 401-414.
  46. Spatial Inform. Sci, 8, 1421-1428.
  47. Supreme Council of the Cultural Revolution. (2010). Iran’s Comprehensive Scientific Map. https://irimc.org/Portals/0/PDF/ScientificMap.pdf
  48. Stilgoe, J., Owen, R., & Macnaghten, P. (2020). Developing a framework for responsible innovation. In The ethics of nanotechnology, geoengineering, and clean energy (pp. 347-359). Routledge.
  49. Tarafdar, M., Pullins, E. B., & Ragu‐Nathan, T. S. (2015). Technostress: negative effect on performance and possible mitigations. Information Systems Journal, 25(2), 103-13.
  50. Tübke, A. L. E. X. A. N. D. E. R., Ducatel, K., Gavigan, J., Moncada-Paterno-Castello, P. I. E. T. R. O., SMITS, R., ZWECK, A., ... & HUT, A. S. (2001). Strategic policy intelligence: Current trends, the state of play, and perspectives. IPTS, Seville.
  51. (1971). UNISIST program. Paris. Available at: http://unesdoc.unesco.org/images/0000/000033/003392eo.pdf (Accessed on December 13, 2018)
  52. Van de Poel, I. R., & Royakkers, L. M. (2011). Ethics, technology, and engineering: An introduction. Wiley-Blackwell.
  53. Van der Steen, M. A., & Van Twist, M. J. W. (2013). Foresight and long-term policy-making: An analysis of anticipatory boundary work in policy organizations in The Netherlands. Futures, 54, 33-42.
  54. Van Est, Q. C., Rerimassie, V., van Keulen, I., & Dorren, G. (2014). Intimate technology: the battle for our body and behavior. Rathenau Institute.

 

سیاستگذاری عمومی
دوره 12، شماره 1
فروردین 1405
صفحه 154-174

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار